چرا طلای اقتصاد ایران از دل معدن بیرون نمی‌آید؟/روایت دکتر اورعی از جراحی اقتصادی با محور معدن

ایران از نظر ذخایر و تنوع مواد معدنی، یکی از کشورهای مهم جهان به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که در صورت فعال شدن، می‌تواند به موتور رشد اقتصادی، اشتغال، ارزآوری و توسعه صنعتی کشور تبدیل شود. با این حال، آن‌طور که پروفسور کاظم اورعی، استاد اقتصاد معدن، در گفت‌وگو با برنامه «میز معدن و فولاد» بیان می‌کند، فاصله معناداری میان ظرفیت معدنی ایران و جایگاه واقعی آن در اقتصاد کشور وجود دارد.

او معتقد است مساله اصلی نه کمبود معدن است، نه نبود نیروی انسانی و نه ضعف تخصص؛ بلکه اشکال در سیاست اقتصادی و موانعی است که خارج از بخش معدن ایجاد شده‌اند.

منابع فراوان، خروجی کم

پروفسور اورعی با اشاره به جایگاه معدنی ایران می‌گوید کشور از نظر منابع زیرزمینی و تنوع مواد معدنی ظرفیت کم‌نظیری دارد و همین موضوع می‌تواند پایه‌ای برای شکوفایی اقتصادی باشد. به گفته او، ایران علاوه بر ذخایر معدنی، از مزیت‌های دیگری نیز برخوردار است؛ از جمله انرژی‌های تجدیدپذیر، موقعیت جغرافیایی مناسب، نیروی انسانی متخصص و سابقه تاریخی و فرهنگی.

با این حال، او تاکید می‌کند که سهم ایران از اقتصاد جهانی بسیار کمتر از ظرفیت‌های واقعی کشور است و همین نشان می‌دهد که یک اشکال جدی در مسیر بهره‌برداری اقتصادی از این مزیت‌ها وجود دارد.

به گفته او، «در مجموع همه چیز بد نیست، اما اقتصاد ایران می‌تواند بسیار بهتر از این باشد» و اگر چنین نشده، دلیل آن را باید در سیاست‌گذاری‌های اقتصادی جست‌وجو کرد.

جراحی اقتصادی

پروفسور اورعی در توضیح تعبیر «جراحی اقتصادی» می‌گوید برای اصلاح وضعیت موجود باید نگاه اقتصاد از «خرج ثروت» به «خلق ثروت» تغییر کند. او با انتقاد از ساختارهای گسترده اداری و تصمیم‌گیری‌های مداخله‌گر، معتقد است بخش‌هایی از بدنه اجرایی کشور بیشتر از آنکه تولیدکننده باشند، مصرف‌کننده منابع‌اند.

او در یک جمله صریح می‌گوید:  بهترین کاری که دولت می‌تواند انجام دهد این است که هیچ کار نکند؛ البته این سخت‌ترین کار است.

به گفته او، مقصود از این جمله کنار گذاشتن موانع، مجوزهای زائد، توقف‌های اداری و دخالت‌هایی است که عملاً تولید را کند می‌کنند.

معیار اصلی GDP

پروفسور اورعی تاکید می‌کند که هدف نهایی اقتصاد باید افزایش سطح زندگی مردم باشد. به اعتقاد او، اگر قرار است «سفره مردم بزرگ‌تر شود»، باید تولید ناخالص داخلی افزایش پیدا کند.

او توضیح می‌دهد که در ساده‌ترین بیان، سطح زندگی مردم تابعی از نسبت GDP به جمعیت است. بنابراین اگر جمعیت در کوتاه‌مدت تغییر نکند، مسیر بهبود رفاه روشن است:    «باید GDP بالا برود».

از نگاه او، هر بخشی از اقتصاد یا ساختار اداری که به رشد GDP کمک نکند، در عمل از هدف اصلی اقتصاد فاصله گرفته است.

خطای رایج درباره معدن

یکی از مهم‌ترین نکاتی که پروفسور اورعی در این گفت‌وگو مطرح می‌کند، نقد یک برداشت رایج درباره بخش معدن است. او می‌گوید بسیاری تصور می‌کنند پایین بودن سهم معدن از GDP به معنای ضعف این بخش است و افزایش این سهم، نشانه موفقیت خواهد بود. اما به باور او، این برداشت دقیق نیست.

او توضیح می‌دهد که معدن یک بخش پایه‌ای و ابتدایی است و نقش اصلی آن در تأمین خوراک صنایع بعدی تعریف می‌شود. یعنی ارزش واقعی معدن فقط به استخراج محدود نمی‌شود، بلکه در زنجیره‌ای شکل می‌گیرد که از مواد خام آغاز می‌شود و به فرآوری، تولید صنعتی، اشتغال، صادرات و ارزش افزوده بیشتر می‌رسد. به گفته او، صرفاً درصد سهم مستقیم معدن در تولید ناخالص داخلی نیست و آنچه اهمیت دارد رشد کل اقتصاد و فعال شدن زنجیره ارزش است.

داده‌ها و برآوردها

در بخش دیگری از گفت‌وگو، بحث به داده‌های معدنی و اعداد بزرگی مانند ارزش چند ده‌هزار میلیارد دلاری ذخایر معدنی ایران کشیده می‌شود. پروفسور اورعی معتقد است این اعداد، بیشتر برآوردهای تئوریک هستند و به شدت به فرضیات وابسته‌اند. به همین دلیل، نباید آنها را به‌عنوان شاخص قطعی و عملیاتی در سیاست‌گذاری به کار برد.

او در عین حال تاکید می‌کند که در حوزه آمارهای رسمی، منابعی مانند وزارت صمت، بانک مرکزی و مرکز آمار داده‌های قابل استفاده‌ای ارائه می‌کنند و مشکل اصلی در بخش داده، بیشتر به جایی مربوط می‌شود که هنوز اکتشاف کافی انجام نشده است.

ایران در رقابت جهانی

پروفسور اورعی با اشاره به رقابت جهانی بر سر مواد معدنی می‌گوید ایران باید خود را با کشورهای بزرگ معدنی مقایسه کند، نه با کشورهای غیرمعدنی منطقه. به گفته او، از نظر ذخایر، تنوع مواد معدنی، توان دانشگاهی و نیروی انسانی، ایران در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند در این رقابت جایگاه بالایی داشته باشد.

او تاکید می‌کند که مشکل اصلی در خود معدن نیست، بلکه در بیرون از معدن است؛ یعنی جایی که تولیدکننده با انبوهی از موانع اداری، حمل‌ونقلی، صادراتی و تصمیم‌گیری‌های فرساینده روبه‌رو می‌شود.

به گفته او، اگر این موانع کاهش پیدا کند، بخش معدن و صنایع وابسته می‌توانند با سرعت بالا وارد مسیر رشد شوند.

۹۵ درصد ظرفیت معطل تصمیمات مناسب

پروفسور اورعی در یکی از صریح‌ترین بخش‌های این گفت‌وگو می‌گوید ایران تنها بخش کوچکی از ظرفیت معدنی خود را فعال کرده و بخش عمده این توان، پشت موانع متوقف مانده است.

او معتقد است بیش از آنکه مشکل در ذخیره، تخصص یا امکان تولید باشد، مانع اصلی در ساختارهای محدودکننده و تصمیمات ضدتولید است. به گفته او، اگر این موانع کنار برود، آثار آن در مدت کوتاهی نمایان می‌شود و در بازه‌ای چندساله می‌تواند اقتصاد ایران را به شکلی محسوس متحول کند.

دیدگاه پروفسور کاظم اورعی بر این پایه استوار است که ایران برای رشد اقتصادی، بیش از هر چیز به آزاد شدن ظرفیت‌های تولیدی نیاز دارد؛ ظرفیتی که معدن یکی از مهم‌ترین محورهای آن است.

او معتقد است معادن ایران می‌توانند نه‌فقط در استخراج، بلکه در کل زنجیره تولید، ارزش افزوده، اشتغال و صادرات نقش‌آفرینی کنند؛ به شرط آنکه سیاست‌گذاری به جای مانع‌تراشی، مسیر را برای فعالیت اقتصادی هموار کند.